تفکر طراحی در زندگی روزمره

پیش از روایت…

طراح‌ها فقط اشیاء طراحی نمی‌کنند؛ آن‌ها جهان را جور دیگری می‌بینند. این روایت، سفری‌ست به ذهن یک دیزاینر؛
جایی که زندگی روزمره به مجموعه‌ای از مسئله‌ها، تجربه‌ها و امکان‌های پنهان تبدیل می‌شود.
متنی درباره همدلی، مشاهده، شکست، خلاقیت و اینکه چگونه تفکر طراحی می‌تواند نه فقط محصولات، بلکه شیوه‌ی زندگی ما را تغییر دهد.

روایت

همیشه فکر می‌کردم طراحی، قبل از آنکه یک حرفه باشد، نوعی شیوه‌ی دیدن است. ما طراح‌ها فقط صندلی، پوستر، اپلیکیشن یا ساختمان طراحی نمی‌کنیم؛ ما جهان را به شکل مسئله‌ها، رابطه‌ها، تجربه‌ها و امکان‌ها می‌بینیم. شاید تفاوت اصلی یک ذهن طراح با دیگران همین باشد: او به چیزها همان‌طور که هستند نگاه نمی‌کند، بلکه مدام می‌پرسد «چرا این‌گونه است؟» و مهم‌تر از آن، «آیا می‌تواند بهتر باشد؟».

سال‌ها پیش، وقتی هنوز دانشجوی طراحی صنعتی بودم، تصورم از طراحی بیشتر به فرم و زیبایی محدود می‌شد. فکر می‌کردم طراحی یعنی ساختن یک شیء زیبا؛ چیزی که خوب دیده شود، خوب کار کند و تحسین دیگران را برانگیزد. اما هرچه بیشتر در زندگی جلو رفتم، فهمیدم طراحی بیشتر از آنکه درباره‌ی اشیاء باشد، درباره‌ی انسان است. درباره‌ی اضطراب‌ها، نیازها، امیدها و حتا تناقض‌های او.

امروز وقتی به خیابان نگاه می‌کنم، فقط جدول‌ها، نیمکت‌ها یا ویترین‌ها را نمی‌بینم. من رفتار آدم‌ها را می‌بینم؛ مکث‌هایشان، سردرگمی‌هایشان، مسیرهایی که ناخودآگاه انتخاب می‌کنند. وقتی کسی در مترو چند بار جای خود را عوض می‌کند، برای من فقط یک حرکت ساده نیست؛ نشانه‌ای است از اینکه محیط، نتوانسته احساس آسایش یا تعلق برای او ایجاد کند.

یک ذهن طراح، جهان را مثل یک متن خواندنی می‌بیند؛ همه‌چیز حامل معناست. در تفکر طراحی، چیزی وجود دارد که شاید مهم‌تر از خلاقیت باشد؛ همدلی.

بسیاری تصور می‌کنند طراح بودن یعنی داشتن ایده‌های عجیب و نوآورانه. اما تجربه به من نشان داده که طراحی، پیش از نوآوری، هنر فهمیدن است. فهمیدن اینکه انسان‌ها در حقیقت چه می‌خواهند؛ حتا وقتی خودشان قادر به بیانش نیستند.

گاهی ما طراح‌ها بیش از حد درگیر فرم می‌شویم و فراموش می‌کنیم که طراحی در اصل، پاسخی‌ست به یک وضعیت انسانی. برای همین است که بهترین طراحی‌ها اغلب آن‌هایی هستند که کمتر دیده می‌شوند؛ مثل دستگیره‌ای که بدون فکر کردن بازش می‌کنیم، یا اپلیکیشنی که بدون سردرگمی با آن کار می‌کنیم. طراحیِ خوب فریاد نمی‌زند؛ زندگی را روان‌تر می‌کند.

چند سال پیش وقتی در فرودگاهی نشسته بودم، متوجه شدم که بیشتر آدم‌ها برای پیدا کردن پریز برق، به دیوارها نزدیک می‌شوند، خم می‌شوند و یا حتا روی زمین می‌نشینند. در ظاهر، مسئله‌ی کوچکی بود، اما برای من نمونه‌ای کامل از شکست طراحی بود.

فرودگاه، میلیون‌ها دلار خرج معماری و نورپردازی کرده بود، اما نیاز واقعی انسان معاصر را ندیده بود؛ نیاز به اتصال، انرژی و استمرار ارتباط. آن لحظه فهمیدم که طراحی فقط درباره‌ی ساختن چیزهای جدید نیست؛ درباره‌ی دیدن چیزهایی‌ست که دیگران نمی‌بینند.

در واقع «تفکر طراحی» در زندگی روزمره از همین نقطه آغاز می‌شود؛ از مشاهده؛ از حساس شدن نسبت به اصطکاک‌های کوچک زندگی. یک ذهن طراح، در ساده‌ترین موقعیت‌ها، به‌دنبال الگوها می‌گردد.

چرا مردم در یک کافه همیشه صندلی خاصی را انتخاب می‌کنند؟ چرا بعضی خیابان‌ها حس امنیت می‌دهند و بعضی نه؟ چرا بعضی اشیاء بعد از دهه‌ها هنوز محبوب‌اند؟

این پرسش‌ها فقط کنجکاوی نیستند؛ ابزار شناخت‌اند. در مدرسه‌های دیزاین به ما یاد می‌دهند که مسئله را تعریف کنیم، ایده تولید کنیم، نمونه‌ی اولیه بسازیم و آزمایش کنیم. اما بعدها فهمیدم این فرآیند فقط برای پروژه‌های دانشگاهی یا صنعتی نیست؛ می‌تواند تبدیل به شیوه‌ی زندگی شود.

وقتی زندگی شخصی‌ام به بن‌بست می‌رسد، ناخودآگاه مثل یک پروژه‌ی طراحی به آن نگاه می‌کنم؛ اول سعی می‌کنم مسئله را دقیق تعریف کنم. چون اغلب چیزی که ما «مشکل» می‌نامیم، فقط نشانه‌ای از یک مسئله‌ی عمیق‌تر است. بسیاری از آدم‌ها از شغل خود ناراضی‌اند، اما مسئله‌ی واقعی شاید نبود معنا، فقدان امکان رشد یا احساس بی‌اثر بودن باشد. طراحی به من یاد داده که قبل از هر راه‌حلی، باید پرسش درست را پیدا کنم.

یکی از ویژگی‌های مهم ذهن طراح، تحمل ابهام است. ما عادت کرده‌ایم که همه‌چیز، فوری روشن نباشد. می‌دانیم نخستین پاسخ، به‌طور معمول بهترین پاسخ نیست. برای همین طراح‌ها مدام آزمایش می‌کنند، شکست می‌خورند، دوباره می‌سازند و باز تغییر می‌دهند. این نگاه، زندگی را هم قابل‌تحمل‌تر می‌کند. چون دیگر شکست، پایان مسیر نیست؛ بخشی از فرآیند است.

در سال‌های اخیر، مفهوم «Design Thinking» یا «تفکر طراحی» از فضای دیزاین وارد مدیریت، آموزش و حتا روان‌شناسی شده است.

تیم براون (Tim Brown)، مدیر شرکت ideo.com، سال‌ها پیش گفته بود که طراحی بیش از آنکه درباره‌ی اشیاء باشد، درباره‌ی طراحی تجربه‌های انسانی است. همین نگاه باعث شد بسیاری از شرکت‌ها بفهمند که نوآوری واقعی فقط از فناوری نمی‌آید؛ از فهم عمیق انسان می‌آید. اما برای من، مهم‌ترین بخش تفکر طراحی، رابطه‌ی آن با زندگی روزمره است؛ اینکه چگونه می‌توانیم آگاهانه‌تر زندگی کنیم.

یک ذهن طراح، در خرید کردن هم متفاوت فکر می‌کند. فقط قیمت یا ظاهر را نمی‌بیند؛ چرخه‌ی تولید، دوام، تجربه‌ی استفاده و حتا اثرات زیست‌محیطی را هم در نظر می‌گیرد. او می‌داند هر شیء، بخشی از یک اکوسیستم است. شاید به همین دلیل است که بسیاری از طراح‌ها نسبت به جهان حساس‌ترند. چون مدام در حال دیدن ارتباط‌ها هستند. طراحی به ما یاد می‌دهد هیچ‌چیز مستقل نیست. یک صندلی فقط یک صندلی نیست؛ نتیجه‌ی اقتصاد، فناوری، فرهنگ، ارگونومی، سیاست مواد و حتا اخلاق است.

گاهی فکر می‌کنم طراحی، نوعی تمرین اخلاقی هم هست. چون هر تصمیم طراحی بر زندگی انسان دیگری اثر می‌گذارد. ارتفاع یک پله، رنگ یک علامت، صدای یک اعلان یا ساختار یک فرم ثبت‌نام می‌تواند کسی را آرام یا مضطرب کند، شامل یا حذف کند. طراح بودن یعنی پذیرفتن این مسئولیت.

امروز دیگر باور ندارم که طراحی فقط در استودیوها اتفاق می‌افتد؛ طراحی در آشپزخانه، خیابان، مترو، مدرسه و روابط انسانی حضور دارد. هرجا انسانی بخواهد وضعیتی را بهتر کند، نوعی تفکر طراحی در حال شکل‌گیری است. و شاید در نهایت، مهم‌ترین ویژگی یک ذهن طراح همین باشد: او هنوز باور دارد جهان می‌تواند بهتر طراحی شود. حتا وقتی همه‌چیز آشفته، ناکارآمد یا فرسوده به نظر می‌رسد، طراح هنوز امکان تغییر را می‌بیند. نه با رؤیاپردازی ساده‌لوحانه، بلکه با مشاهده، فهم، تجربه و ساختن.

برای من، طراحی دیگر فقط یک حرفه نیست؛ نوعی شیوه‌ی بودن در جهان است؛ شیوه‌ای برای دیدن، پرسیدن، فهمیدن و دوباره ساختن…

شما طراحی را چگونه می‌بینید؟
نقد و نظرهای خود را زیر همین نوشته کامنت کنید و با دیگران در میان بگذارید.